9-3-3-3- ضوابط الزامی دانه بندی سنگدانه درشت(شن) مصرفی در بتن

این ضوابط مطابق جدول 9-3-11 می باشد.

روش آزمون دانه‌بندی سنگدانه‌های درشت با الک، باید مطابق با استاندارد ملی ایران به شماره 4977 صورت گیرد.

9-3-3-4- حداکثر میزان مواد زیان‌آور در سنگدانه های ریز(ماسه) مصرفی در بتن

  این مقادیر، ‌مطابق با جدول 9-3-12 می باشد.

جدول 9-3-11- ضوابط الزامی دانه بندی سنگدانه های درشت مصرفی در بتن

جدول 9-3-12 حد اکثر میزان مجاز مواد زیان آور در سنگدانه های ریز

توضیحات:

1.    در مواردی که استاندارد ملی ایران برای آزمون مربوط وجود ندارد، این آزمون‌ها باید مطابق با یکی از استانداردهای معتبر بین المللی انجام شود.

2.       لیگنیت، یک نوع ذغال سنگ است که به رنگهای قهوه‌ای و سیاه وجود دارد.

3.    اگر مقدار سولفات محلول در آب موجود در سنگدانه ریز، بیش از مقدار مندرج در ردیف 5 باشد,‌مصرف آن به شرطی مجاز است که مقدار سولفات محلول در آب موجود در کل سنگدانه ریز و درشت از حداکثر مجاز کمتر باشد.

4.    اگر مقدار کلرید محلول در آب موجود در سنگدانه ریزه بیش از مقدار مندرج در ردیف 6 باشد مصرف آن به شرطی مجاز است که مقدار کلرید محلول در آب موجود در کل سنگدانه ریز و درشت از حد اکثر مجاز کمتر باشد.

 9-3-3-5- حداکثر میزان مجاز مواد زیان‌آور در سنگدانه های درشت(شن) مصرفی در بتن

     این مقدار، مطابق با جدول 9-3-13- می باشد.

جدول 9-3-13- حداکثر میزان مجاز مواد زیان‌آور در سنگدانه‌های درشت

توضیحات:

1. در مواردی که استاندارد ملی ایران برای آزمون مربوطه وجود ندارد، این آزمون‌ها باید مطابق با یکی از استانداردهای معتبر بین‌المللی انجام شود.

2. لیگنیت، یک نوع زغال سنگ است که به رنگ های قهوه ای و سیاه وجود دارد

3. اگر مقدار سولفات محلول در آب موجود در سنگدانه درشت، بیش از مقدار مندرج در ردیف 5 باشد، مصرف آن به شرطی مجاز است که مقدار سولفات محلول در آب موجود در کل سنگدانه ریز و درشت از حد اکثر مجاز کمتر باشد.

4. اگر مقدار کلرید محلول در آب موجود در سنگدانه درشت، بیش از مقدار مندرج در ردیف 6 باشد، مصرف آن به شرطی مجاز است که مقدار کلرید محلول در آب موجود در کل سنگدانه ریز و درشت از حد اکثر مجاز کمتر باشد.

9-3-3-6 حداکثر میزان مجاز دانه‌های پولکی و سوزنی در سنگدانه‌های درشت (شن) مصرفی در بتن

     دانه‌های پولکی دانه‌هایی هستند که اندازه کوچکترین بعد آنها کمتر از 6/0 برابر میانگین اندازه الکها است. دانه‌های سوزنی دانه‌هایی هستند که بزرگترین بعد آنها بیشتر از 8/1 برابر میانگین اندازه الکها است. حداکثر مقدار مجاز دانه‌های پولکی و سوزنی موجود در شن، در جدول 9-3-14 درج شده است.

جدول 9-3-14 حداکثر میزان مجاز دانه‌های پولکی و سوزنی در سنگدانه‌های درشت مصرفی در بتن

توضیح: تا زمان تدوین استاندارد ملی ایران در این زمینه، آزمون مربوطه باید مطابق با یکی از استانداردهای معتبر بین المللی انجام شود.

9-3-7-3- سایر مشخصات الزامی سنگدانه‌های مصرفی در بتن

جدول 9-3-15 برخی از مشخصات الزامی سنگدانه‌های مصرفی در بتن

* تا زمان تدوین استاندارد مربوط به روش آزمون ردیف های 2‌,‌3و 4 جدول فوق، باید از یکی از استانداردهای معتبر بین المللی استفاده شود.

9-3-3-8- سنگدانه‌های سبک مصرفی در بتن

     سنگدانه‌های سبک مصرفی در بتن، عموما به دو صورت تهیه می شوند:

1. سنگدانه‌های حاصل از شیشه ای شدن، انبساط، گلوله شدن مواد، و یا موادی نظیر سرباره کوره آهنگدازی، خاک رس، دیاتومه، خاکستر بادی، شیل یا سنگ لوح

2. سنگدانه‌های حاصل از فرآوری مواد طبیعی نظیر پومیس، اسکوریا و توف.

سنگدانه‌های سبک می توانند هم در بتن سازه ای و هم در بتن غیر سازه ای بکار روند. 

   به طور کلی ویژگی‌های سنگدانه‌های سبک مصرفی در بتن سازه‌ای می‌باید مطابق با استاندارد ملی ایران به شماره 4985 باشد. در بتن سازه‌ای ، برای دستیابی به مقاومت مورد نیاز می‌توان بخشی از سنگدانه سبک را با ماسه طبیعی جایگزین نمود.

     ویژگی‌های فیزیکی و مکانیکی الزامی نمونه های بتن سازه‌ای با سنگدانه‌های سبک، مطابق با جدول 9-3-16 است.

جدول 9-3-16-ویژگی های فیزیکی و مکانیکی الزامی نمونه‌های بتن سازه ای با سنگدانه‌های سبک

روشهای آزمون مشخصات مکانیکی مذکور در جدول 9-3-16، باید مطابق با استاندارد ملی ایران به شماره 4985 صورت گیرد.

   ضوابط الزامی دانه‌بندی سنگدانه‌های سبک مصرفی در بتن سازه‌ای، مطابق با جدول 9-3-17 است.

جدول 9-3-17 ضوابط الزامی دانه‌بندی سنگدانه‌های سبک مصرفی در بتن سازه ای

9-3-3-9- تواتر نمونه برداری از سنگدانه‌ها

1.    به ازای هر محموله وارده به کارگاه، باید کلیه آزمایش‌های مذکور در بندهای 9-3-3-1 تا 9-3-3-8 بر روی سنگدانه‌ها انجام شده و ضوابط مذکور در این بندها کنترل شوند.

2.       دانه‌بندی سنگدانه‌های مصرفی در بتن باید هر هفته تعیین و با ضوابط مذکور در بندهای 9-3-3-1، 9-3-3-2، 9-3-3-3، 9-3-3-6‌ کنترل شوند.

3.       آزمایش تعیین درصد رطوبت جذب شده سنگدانه‌ها، باید هنگام عملیات ساخت بتن، هر روزه در محل تولید بتن انجام شود. 

9-3-3-10- ضوابط پذیرش سنگدانه‌های مصرفی در بتن

     سنگدانه‌های مصرفی در بتن زمانی قابل قبول تلقی می شوند که نتایج حاصل از یک آزمونه یا میانگین نتایج حاصل از دو آزمونه متوالی، ضوابط مربوط به این بخش را برآورده سازند. 

9-3-3-11- ضوابط حمل و نقل، تحویل و نگهداری سنگدانه‌های مصرفی در بتن

     ضوابط بارگیری، حمل و نقل، تخلیه، و انبار کردن سنگدانه‌های مصرفی در بتن به قرار زیر است:

1. شرایط باید به گونه‌ای باشد که مواد خارجی و زیان‌آور در آنها نفوذ نکنند.

2. شرایط باید به گونه‌ای باشد که دانه‌های ریز و درشت در یک دپو از یکدیگر جا نشوند.

3. شرایط باید به گونه‌ای باشد که سنگدانه‌ها شکسته نشوند.

4. محل نگهداری سنگدانه‌ها باید دور از پوشش گیاهی و مواد آلوده کننده باشد.

5. شن‌های با حد اکثر اندازه بیش از 38 میلیمتر، باید در دو گروه کمتر و بیشتر از 25 میلیمتر نگهداری شوند. شن‌های با حد اکثر اندازه 38 میلیمتر یا کمتر باید در دو گروه کمتر و بیشتر از 19 میلیمتر نگهداری شوند. این کار امکان جدا شدن دانه‌ها از یکدیگر را کاهش می‌دهد.

6.    دیواره‌های تقسیم دپوی مصالح سنگی باید به گونه‌ای مقاوم و پایدار باشد که در صورت خالی بودن یک قسمت و پر بودن قسمت مجاور، دیواره‌ها بر اثر رانش سنگدانه‌ها تخریب یا جابجا نشود.

7.       در هنگام بارش و یخبندان، باید سنگدانه‌های واقع در فضای آزاد با برزنت یا ورقه‌های پلاستیکی پوشانیده شود.

8.       در هنگام گرمای شدید، بر روی سنگدانه‌های واقع در فضای آزاد، سایبان درست شود.

9.       شیب مخروط های دپوی شن و ماسه نباید زیاد باشد زیرا شیب زیاد دپوها موجب جداشدن دانه‌های ریز و درشت از هم می شود.

10.  سنگدانه‌ها تا حدامکان باید به صورت لایه هایی با ضخامت یکسان بر روی یکدیگر ریخته شده و انبار شوند. سنگدانه‌ها باید با لودر یا وسایل مناسب دیگر به گونه‌ای برداشته شوند که هر بار قسمت هایی از همه لایه های افقی برداشته شوند.

11.   در صورت تخلیه سنگدانه‌ها در هنگام باد،‌باید تدابیری اتخاذ گردد که از جداشدن ذرات ریز جلوگیری شود.

12.   محل دپوی شن و ماسه باید به گونه‌ای باشد که همواره امکان تخلیه آب مازاد وجود داشته باشد.

13.  سنگدانه‌های انباره شده در دپو باید حداقل 12 ساعت درمحل باقی مانده و سپس مصرف شود. این امر موجب می‌شود که رطوبت سنگدانه‌ها به حد یکنواخت و پایدار برسد.

14.  سیلوی ذخیره سنگدانه‌ها حتی المقدور باید با مقطع مربع یا دایره باشد و شیب مخروط یا هرم تحتانی آن کمتر از 50 درجه باشد. مصالح سنگی باید به صورت قائم در داخل سیلو ریخته شود تا از برخورد مواد سنگی با کناره های سیلو جلوگیری شده و دانه‌ها از هم جدا نشوند.

     در صورتی که سیلوی ذخیره سنگدانه‌ها پرباشد امکان شکسته شدن سنگدانه‌ها وبه هم خوردن دانه‌بندی آن کاهش می‌یابد. برای خالی کردن سنگدانه‌ها به داخل سیلو، باید از نردبان ویژه مصالح سنگی استفاده شود.

15. در صورتی که شرایط به گونه‌ای باشد که امکان شکسته شدن سنگدانه‌ها درحین جابجا کردن یا انبار کردن وجود داشته باشد، باید قبل از ساختن بتن با این سنگدانه‌ها، آنها را دانه‌بندی کرد.

16. ضوابط مربوط به جلوگیری از جداشدن سنگدانه‌ها باید در مورد سنگدانه‌های گرد گوشه، که بیشتر مستعد این امر هستند، جدی‌تر رعایت شود.

17. در هنگام بارش برف و یخبندان، سنگدانه‌ها باید به گونه‌ای انبار شوند که امکان یخ  زدگی و نیز جمع شدن برف و یخ بین دانه‌ها وجود نداشته باشد.

18. در هنگام تحویل هر محموله از سنگدانه‌ها وارده به کارگاه، باید مشخصات مذکور در اسناد تحویل سنگدانه‌ها با مشخصات سفارش داده شده مقایسه شده و نیز سنگ‌دانه‌های وارده مقایسه و انطباق آن کنترل شود.

19. در هنگام تحویل هر محموله از سنگدانه‌ها ی وارده به کارگاه، باید وضعیت ظاهری آن‌ها از نظر اندازه، شکل دانه‌ها و ناخالصی‌های آن با چشم کنترل شود.

9-3-4-آب

     آب به سه صورت در بتن به کار می ورد: آب مصرفی برای شستشوی سنگدانه‌ها، آب به عنوان یکی از اجزای تشکیل دهنده بتن که در هنگام ساخت آن به کار می رود،‌و آب مصرفی برای عمل آوری بتن. 

9-3-4-1آب آشامیدنی

     آبی که قابل آشامیدن است، مزه یا بوی مشخصی ندارد، و تمیز و صاف است می توان در بتن به کار برد. تنها استثنا آن است که سوابق قبلی، نشان‌دهنده نامناسب بودن این آب برای بتن باشد، که در این صورت، آب نباید در بتن به کار برده شود. 

9-3-4-2آب غیر آشامیدنی

     آبی را که مشخصات آن مطابق با بند 4-1 نیست به شرطی می‌توان در بتن به کار برد که ضوابط  زیر رابرآورده سازند:

 pH (1آب مصرفی در بتن نباید کمتر از 5 یا بیشتر از 5/8 باشد.

2)مقاومت فشاری 7 و 28 روزه آزمونه‌های ملات ساخته شده با آب غیر آشامیدنی باید حداقل معادل 90 درصد مقاومت نظیر آزمونه‌های مشابه ساخته شده با آب مقطر باشد.

3) زمان گیرش اولیه خمیر سیمان ساخته شده با آب غیر آشامیدنی نباید بیش از یک ساعت با زمان گیرش نظیر خمیر سیمان ساخته شده با آب مقطر تفاوت داشته باشد.

4) نتیجه انبساط حجم به دست آمده از آزمایش سلامت سیمان‌,‌در آزمونه ساخته شده با آب غیر آشامیدنی  از نتیجه به دست آمده از آزمونه نظیر ساخت شده با آب آشامیدنی بیشتر نباشد.

 روش انجام آزمایش مطابق با استاندارد 391 ملی ایران باشد.

 5) هیچیک از مواد زیان آور موجود در آب مصرفی در بتن نباید از مقادیر جدول9-3-18بیشتر باشند.

6) میزان چربی معدنی آب مصرفی در یک حجم معین از بتن نباید از 5/2 درصد وزن سیمان مصرفی در همان حجم از بتن بیشترنباشد.

        آزمایش ضوابط بندهای 1 و 2 و 5 و 6 فوق تا قبل از تدوین استاندارد ملی ایران باید مطابق با یکی از استانداردهای معتبر بین المللی صورت گیرد.

9-3-4-3 تواتر نمونه برداری

     در صورت لزوم انجام آزمایش‌های لازم، ‌مذکور در بند 9-3-4-2- باید این آزمایشها در دوره‌های  زمانی زیر انجام و ضوابط مربوطه کنترل شود.

1. در ابتدای کار

2. پس از هر بار تغییر منبع تامین آب

9-3-4-4- ضوابط پذیرش آب های غیر آشامیدنی

     آبهای غیر آشامیدنی هنگامی قابل قبول تلقی می‌شوند که نتایج حاصل از یک آزمونه یا میانگین نتایج حاصل از دو آزمونه متوالی، ضوابط مذکور در بند 9-3-4-2 را برآورده سازند. 

9-3-4-5- ضوابط حمل و نقل، نگهداری و ذخیره کردن آب مصرفی در بتن

     آب مصرفی در بتن در کارگاه‌ها باید به گونه‌ای حمل و نقل و نگهداری شود که احتمال ورود مواد مضر به داخل آن و نیز رشد خزه‌ها و موادآلی در آنها وجود نداشته باشد. 

9-3-5- مواد افزودنی

     مواد افزودنی یا افزودنی‌های شیمیایی یا چاشنی‌های بتن موادی هستند که غیر از مواد اصلی (سیمان,‌آب و مصالح سنگی)، کمی قبل از اختلاط یا در حین اختلاط به بتن یا ملات افزوده می شوند.

     مواد افزودنی معمولاً به صورت گرد یا مایع هستند و یک یا چند ویژگی بتن تازه یا سخت شده را تغییر می‌دهند و هدف از کاربرد آنها اصلاح برخی از این ویژگی‌ها است، اگرچه در عین حال ممکن است موجب اختلال و بروز عیب در پاره‌ای از ویژگی‌های مطلوب بتن شوند، که این امر نباید خارج از محدوده مجاز استاندارد باشد.

جدول 9-3-18- حداکثر مقدار مواد زیان آور در آب مصرفی در بتن

توضیح: 1- منظور از قلیایی معادل، میزان  وزنی (Na₂O + 0.658K₂O) است.

توضیح:2- در ردیفهای 9 تا 12، علاوه بر برآورده شدن ضوابط این جدول، میزان کلرید آب نیز باید به میزانی باشد که وزن کل کلرید قابل حل در آب در حجم معینی از بتن (که منبع آن می تواند از هر یک از اجزاء بتن یا از محیط باشد)، برحسب درصدی از وزن سیمان همان حجم بتن، از مقادیر مندرج در جدول 6-9-3-3-6- تجاوز نکند.

توضیح3- در ردیف های  14-16، علاوه بر برآورده شدن ضوابط این جدول، میزان یون سولفات آب نیز باید به میزانی باشد به که وزن کل سولفات قابل حل در آب در حجم معینی از بتن (که منبع آن می تواند از هر یک از اجزاء بتن، از جمله سیمان،یا از محیط باشد)، برحسب درصدی از وزن سیمان همان حجم بتن از 4 درصد، وزن کل سولفات موجود در حجم معینی از بتن، برحسب درصدی از وزن سیمان همان حجم از بتن از 5 درصد بیشتر نباشد.

توضیح4- منظور از ppm ، غلظت برحسب قسمت در میلیون (وزنی) است که اگر اعداد مربوطه در جدول، برحسب ppm ، را در ^4-10 ضرب کنیم غلظت بر حسب درصد وزنی به دست می‌آید.

توضیح 5- آزمایش ضوابط مندرج در این جدول، تا قبل از تدوین استاندارد ملی ایران باید مطابق بایکی از استانداردهای معتبر بین المللی صورت گیرد.

  مواد افزودنی اگر فقط بر روی یکی از خواص بتن (تازه یا سخت شده) تاثیر بگذارند مواد افزودنی تک منظوره، و در غیر این صورت مواد افزودنی چند منظوره نامیده می شوند.

مواد افزودنی چند منظوره دارای یک عملکرد اصلی و یک یا چند عملکرد جنبی هستند که بسته به مورد مصرف ممکن است عملکرد اصلی آنها تغییر کندمواد افزودنی مورد نظر در این بند، مواد افزودنی شیمیایی هستند که به صورت صنعتی و شیمیایی تولید می‌شوند. 

9-3-5-1- استاندارد ها

     مواد افزودنی باید با استاندارد های ملی ایران، از جمله استاندارد 2930، مطابقت داشته باشند. در صورت عدم تدوین تمام یا بخشی از استاندارد های مورد نیاز، باید از یکی از استانداردهای معتبر بین المللی استفاده کرد. 

9-3-5-3- میزان مصرف

     حد اکثر میزان مصرف مواد افزودنی 5 درصد وزنی سیمان است. استفاده از کلرید کلسیم فقط در بتن بدون فولاد مجاز است و حداکثر مقدار مصرف آن 2 درصد وزنی سیمان است. در هر حال مواد افزودنی نباید بیشتر از مقداری که تولید کننده مشخص کرده است مصرف شوند. 

9-3-5-3- انواع مواد افزودنی تک منظوره

1.       ماده افزودنی کندگیر کننده

ماده ای است که زمان گیرش بتن، یعنی زمان لازم برای آغاز تغییر حالت مخلوط بتن از خمیری به جامد را افزایش می دهد.

2.       ماده افزودنی تندگیر کننده

ماده ای است که  زمان گیرش بتن، یعنی زمان لازم برای شروع تغییر حالت مخلوط بتن از خمیری به جامد را کاهش می‌دهد.

3.       ماده افزودنی زود سخت کننده یا تسریع کننده زمان  سخت شدگی

ماده‌ای است که بدون تاثیر بر روی زمان گیرش، روند کسب مقاومت بتن را تسریع می‌کند.

4.       ماده افزودنی حباب هواساز

ماده ای است که موجب ایجاد حباب های ریز و یکنواخت هوا در داخل بتن تازه می‌شود، به گونه‌ای که این حباب های هوا پس از سخت بتن نیز در آن باقی می مانند.

5.       ماده افزودنی نگهدارنده آب

ماده ای است که موجب کاهش آب انداختگی بتن، و درنتیجه کاهش میزان از دست رفتن آب داخل بتن می‌شود.

6.       ماده افزودنی کاهنده جذب آب

ماه ای است که میزان جذب مویینگی در بتن سخت شده را کاهش می‌دهد. 

9-3-5-4- انواع مواد افزودنی چند منظوره

1.       ماده افزودنی کاهنده آب / روان کننده

ماده‌ای است که یا بدون تغییر روانی، مقدار آب مخلوط بتن را کاهش می‌دهد ، یا بدون تغییر مقدار آب، روانی بتن را افزایش می‌دهد، و یا هم موجب کاهش آب و هم افزایش روانی بتن می‌شود.

2. ماده افزودنی کاهنده آب قوی/ روان کننده قوی، یا فوق کاهنده آب / فوق روان کننده

ماده‌ای است که یا بدون تغییر روانی مقدار آب مخلوط بتن را به میزان زیادی کاهش می‌دهد، یا بدون تغییر مقدار آب، روانی بتن را به میزان زیاد افزایش می‌دهند، روانی بتن به طور همزمان می شود.

3. ماده کندگیر کننده / کاهنده آب / روان کننده

این ماده موجب افزایش زمان گیرش، کاهش مقدار آب، و افزایش روانی بتن به طور همزمان می شود. معمولاً بسته به مورد مصرف،  کاهش مقدار آب یا افزایش روانی، عملکرد اصلی این ماده است و دو خاصیت دیگر عملکرد ثانویه آن می باشند.

4. ماده افزودنی تندگیر کننده/ کاهنده آب / روان کننده

ماده ای است که موجب کاهش زمان گیرش،‌کاهش مقدار آب،و افزایش روانی بتن به طور همزان می شود. معمولاً بسته به مورد مصرف، کاهش مقدار آب یا افزایش روانی، عملکرد اصلی و دو خاصیت دیگر عملکرد جنبی این ماده می باشند.

5. ماده افزودنی کندگیر کننده / کاهنده آب قوی / روان کننده قوی، یا کند گیر کننده / فوق کاهنده آب / فوق روان کننده

ماده ای است که موجب افزایش زمان گیرش، کاهش زیاد مقدار آب، و افزایش زیاد روانی بتن به طور همزمان می‌شود. معمولاً بسته به مورد مصرف،  کاهش زیاد مقدار‌ آب یا افزایش زیاد روانی عملکرد اصلی، و دو خاصیت دیگر عملکرد جنبی این ماده می‌باشند

9-3-5-5- آزمون های الزامی

     آزمون‌های الزامی مواد افزودنی، به منظور بررسی مشخصات و عملکرد مواد افزودنی، در جدول 9-3-19 درج شده است. جزئیات برخی از این آزمون‌ها و الزامات مربوط در استاندارد 2930 ملی ایران ذکر شده است. برای سایر آزمون ها از یکی از  استانداردهای مذکور در بند. 3-5-1 استفاده شود.

9-3-5-6- ضوابط بسته‌بندی، عرضه و انبار کردن

     بسته بندی، عرضه و انبار کردن مواد افزودنی باید مطابق با استاندارد 2930 ملی ایران صورت گیرد.

9-3-6- مواد جایگزین سیمان

     مواد جایگزین سیمان شامل پوزولان ها و مواد شبه سیمانی می‌شوند. این مواد به منظور تامین یک یا چند خاصیت زیر، بسته به مورد، به کار می‌روند:

-        کاهش مصرف سیمان

-        کاهش سرعت و میزان حرارت آبگیری

-        افزایش مقاومت بتن

-        افزایش پایایی بتن از طریق کاهش نفوذپذیری آن

9-3-6-1- استانداردها

- استانداردهای ملی ایران به شماره های 3433 و 6171

جدول 9-3-19 آزمون های الزامی مواد افزودنی بتن

9-3-6-2- پوزولان ها

     پوزولان‌ها عبارتند از مواد سیلیسی یا سیلیسی و آلومینیومی که خود به تنهایی فاقد ارزش چسبانندگی‌اند یا ارزش چسبانندگی آنها کم است، اما به صورت ذرات بسیار ریز، در دمای متعارف و در مجاورت رطوبت با هیدوکسید کلسیم واکنش می‌دهند و ترکیباتی را تولید می‌کنند که ساختار آنها تاحدودی مشابه ترکیباتی است که بر اثر آبگیری سیمان پرتلند تولید می‌شود.

     پوزولان ها بر دو نوعند: پوزولان‌های طبیعی، و پوزولان‌های مصنوعی یا صنعتی.

     پوزولان‌های طبیعی در انواع خام یا تکلیس شده وجود دارند و به طور عمده شامل خاکستر های آتشفشانی غیر بلورین  می‌باشند......

     دوده سیلیسی یا میکروسیلیس محصول فرعی کوره های قوسی الکتریکی صنایع فروآلیاژ و فروسیلیس است. ماده‌ای است با فعالیت پوزولانی بسیار شدید که بیش از 85 درصد سیلیس بلوری نشده دارد.

     خاکستر بادی محصول فرعی سوخت زغال سنگ است که شامل سیلیس، آلومین و اکسید های آهن و کلسیم است.

     خاکستر بادی در انواع F و C وجود دارد. نوع C خاکستر بادی به دلیل دارا بودن بیش از 10 درصد اکسیر کلسیم خاصیت سیمانی شدن نیز دارد.

     خاکستر پوسته برنج پوسته برنج به دست می‌آید و دارای میزان زیادی سیلیس غیر‌کریستالی است. 

9-3-6-3- مواد شبه سیمانی

     مواد شبه سیمانی دارای خاصیت پنهان هیدرولیکی هستند و در صورتی که به گونه‌ای مناسب فعال شوند خواص سیمانی پیدا می‌کنند. این مواد فقط در محیط قلیایی با آب واکنشی مشابه سیمان پرتلند نشان می دهند. متداولترین ماده شبه سیمانی روباره یا سرباره کوره آهنگدازی است.